İşçinin Çalışma Süresinden Sayılan Haller Nelerdir? (İş Kanunu m.66)

İş hukukunda çalışma süresi, işçinin işverene karşı iş görme borcunu yerine getirdiği ve işverenin yönetim hakkı kapsamında bulunduğu zaman dilimini ifade eder. Çalışma süresinin doğru şekilde belirlenmesi, özellikle fazla mesai ücreti, hafta tatili ücreti ve diğer işçilik alacaklarının hesaplanması bakımından büyük önem taşımaktadır.

4857 sayılı İş Kanunu’nun 66. maddesinde, işçinin fiilen çalışmadığı bazı sürelerin de çalışma süresinden sayılan haller kapsamında değerlendirileceği düzenlenmiştir. Bu düzenleme ile kanun koyucu, işçinin fiilen çalışmadığı ancak işverenin yönetim ve denetimi altında bulunduğu bazı sürelerin de çalışma süresine dahil edilmesini sağlayarak işçinin hak kaybına uğramasını önlemeyi amaçlamıştır.

Bu yazımızda, hangi sürelerin çalışma süresinden sayıldığı ve bunun fazla mesai ve ücret hesaplamalarına etkisi de açıklanacaktır.

1. Çalışma Süresi Kavramı ve Hukuki Dayanağı

1.1. İş Kanunu’nda Çalışma Süresi

İş hukukunda çalışma süresi, işçinin işverene karşı iş görme borcunu yerine getirdiği ve işverenin yönetim hakkı kapsamında bulunduğu zaman dilimini ifade eder. 4857 sayılı İş Kanunu’nun 63. maddesinde, genel bakımdan çalışma süresi haftada en çok 45 saat olarak belirlenmiştir. Aksi kararlaştırılmadıkça bu süre, haftanın çalışılan günlerine eşit şekilde bölünerek uygulanır.

Çalışma süresinin doğru şekilde belirlenmesi; fazla mesai ücreti, hafta tatili ücreti, ulusal bayram ve genel tatil ücretleri ile diğer işçilik alacaklarının hesaplanması bakımından büyük önem taşımaktadır. Bu nedenle iş hukukunda çalışma süresinin kapsamı yalnızca fiilen yapılan çalışma ile sınırlı olarak değerlendirilmemektedir.

1.2. Çalışma Süresinden Sayılan Hallerin Amacı

4857 sayılı İş Kanunu’nun 66. maddesinde, işçinin fiilen çalışmadığı bazı sürelerin de çalışma süresinden sayılan haller kapsamında değerlendirileceği düzenlenmiştir. Kanun koyucu bu düzenleme ile işçinin fiilen çalışmadığı ancak işverenin yönetim ve denetimi altında bulunduğu veya işin yürütümüyle doğrudan bağlantılı olan bazı zaman dilimlerinin çalışma süresi içinde kabul edilmesini sağlayarak işçinin hak kaybına uğramasını önlemeyi amaçlamıştır.

2. İşçinin Çalışma Süresinden Sayılan Haller Nelerdir?

İşçinin fiilen iş görme faaliyetinde bulunmaması tek başına o sürenin çalışma süresinden sayılmayacağı anlamına gelmez. İşçinin işverenin emir ve talimatı altında bulunduğu veya işin yürütümü ile doğrudan bağlantılı olan bazı zaman dilimleri de çalışma süresinin içinde kabul edilmektedir.

2.1. İşçinin İşyerinde Hazır Beklediği Süreler

İşçinin işyerinde bulunmakla birlikte fiilen çalışmadığı, ancak işverenin emir ve talimatı doğrultusunda hazır beklediği süreler çalışma süresinden sayılmaktadır. Bu durumda işçi aktif olarak bir iş yapmasa bile işyerini terk edememekte ve işverenin talimatı doğrultusunda çalışmaya hazır halde beklemektedir.

Örneğin işçinin işyerinde iş çıkmasını beklediği süreler, üretim sürecinde meydana gelen makine arızaları nedeniyle çalışmanın geçici olarak durduğu zamanlar veya iş organizasyonu gereği ortaya çıkan bekleme süreleri, vardiya değişiminde hazır beklenen süreler bu kapsamda değerlendirilebilir. İşçi bu sürelerde fiilen çalışmıyor olsa dahi işverenin yönetim hakkı kapsamında bulunduğundan, söz konusu süreler çalışma süresinden sayılmaktadır.

Bu nedenle işyerinde işin başlamasını veya devamını beklemek zorunda kalan işçinin geçirdiği bu süreler, gerekli şartların oluşması halinde fazla mesai hesabında da dikkate alınabilmektedir.

2.2. İşveren Tarafından Gönderilen İşlerde Yolda Geçen Süreler

İşçinin işveren tarafından görevle başka bir işyerine, şantiyeye, müşteriye veya farklı bir şehre gönderilmesi durumunda, bu görevlendirme nedeniyle yolda geçirilen süreler çalışma süresi içinde değerlendirilir. Çünkü işçi bu süre zarfında kendi iradesiyle değil, işverenin talimatı doğrultusunda hareket etmekte ve iş organizasyonu içinde bulunmaktadır.

Ancak burada dikkat edilmesi gereken husus, söz konusu sürenin işveren tarafından verilen görev kapsamında geçirilmiş olmasıdır. İşçinin kendi günlük yaşamı kapsamında yaptığı ev–işyeri arasındaki olağan ulaşım süreleri ise kural olarak çalışma süresinden sayılmaz.

Bu nedenle işveren tarafından verilen görev doğrultusunda yapılan iş seyahatleri veya görevlendirmeler sırasında yolda geçen süreler, somut olayın özelliklerine göre çalışma süresinin içinde değerlendirilmekte ve gerekli şartların oluşması halinde fazla mesai hesabında da dikkate alınabilmektedir.

2.3. İşçinin İşveren Tarafından Başka Bir Yerde Çalıştırılması

İşçinin işveren tarafından asıl işyeri dışında başka bir yerde çalıştırılması halinde bu kapsamda geçirilen süreler de çalışma süresinden sayılmaktadır. İşçi bu durumda fiilen iş görme faaliyetini sürdürmekte olup, işin görüldüğü yerin değişmesi çalışma süresi bakımından herhangi bir farklılık yaratmamaktadır.

Uygulamada işçinin işveren tarafından başka bir işyerine, şantiyeye, müşteriye ait bir işyerine veya aynı işverene ait farklı bir işyerine geçici olarak görevlendirilmesi sıkça karşılaşılan bir durumdur. Bu tür görevlendirmelerde işçi, işverenin talimatı doğrultusunda iş görme borcunu yerine getirmeye devam ettiğinden söz konusu süreler çalışma süresi kapsamında değerlendirilir.

2.4. Emziren Kadın İşçilere Verilen Süt İzni

Doğum yapan kadın işçilere çocuklarını emzirebilmeleri amacıyla belirli bir süre süt izni verilmesi öngörülmüştür. Kanuna göre kadın işçilere, bir yaşından küçük çocuklarını emzirmeleri için günde toplam bir buçuk saat süt izni tanınmaktadır.

İş Kanunu’nun 66. maddesinde, emziren kadın işçilere verilen bu süt izninin çalışma süresinden sayılacağı açıkça düzenlenmiştir. Bu nedenle süt izni süresince işçi fiilen çalışmasa bile, geçen süre çalışılmış gibi kabul edilir ve çalışma süresine dahil edilir.

Bu düzenleme sayesinde süt izni kullanan kadın işçilerin ücretlerinde herhangi bir kesinti yapılamaz ve söz konusu süreler çalışma süresinin hesabında dikkate alınır. Dolayısıyla süt izni nedeniyle işçinin günlük çalışma süresinin azalması, işçinin ücret veya diğer haklarında bir kayba yol açmamaktadır.

2.5. Yer Altı ve Yer Üstü İşlerinde İşe Gidiş Geliş Süreleri

• Maden Gibi Yer Altı İşlerinde Çalışma Süresi

Bazı işlerde işin niteliği gereği işçiler fiilen çalışmaya başlamadan önce çalışma alanına ulaşabilmek için belirli bir süre harcamak zorunda kalmaktadır. Özellikle maden, tünel ve benzeri yer altı işlerinde, işçilerin çalışma alanlarına ulaşabilmeleri için yer altına inmeleri veya çalışma alanından yeryüzüne çıkmaları gerekmektedir.

• Kuyulara İnme ve Çıkma Süreleri

4857 sayılı İş Kanunu’nun 66. maddesi uyarınca, yer altı işlerinde çalışan işçilerin kuyulara inme ve çıkma sırasında geçen süreleri çalışma süresinden sayılmaktadır. İşçiler bu sürelerde fiilen üretim faaliyetinde bulunmasalar da, işin yürütümü için zorunlu olan bu zaman dilimleri çalışma süresi kapsamında değerlendirilmektedir.

Bu düzenleme ile işçilerin çalışma alanına ulaşmak için zorunlu olarak harcadıkları sürelerin çalışma süresinin dışında bırakılması nedeniyle ücret ve diğer işçilik hakları bakımından mağduriyet yaşamalarının önüne geçilmesi amaçlanmıştır.

2.6. İşveren Tarafından Sağlanan Servisle İşe Gidiş Geliş Süresi

İşçinin işe gidiş ve işten dönüş için harcadığı süreler, kural olarak çalışma süresinden sayılmaz. Bu nedenle işçinin kendi imkânlarıyla evinden işyerine ulaşması sırasında geçen süreler çalışma süresi kapsamında değerlendirilmemektedir.

Yargıtay uygulamasına göre, işçinin işveren tarafından sağlanan servisle doğrudan evinden işyerine gidip gelmesi sırasında geçen süreler, kural olarak çalışma süresinden sayılmamaktadır. Çünkü bu süreler, işçinin günlük yaşamına ilişkin ulaşım süresi olarak kabul edilmektedir.

Buna karşılık bazı durumlarda servisle geçen süreler çalışma süresi kapsamında değerlendirilebilmektedir. Özellikle işçinin servisle doğrudan işin görüleceği yere götürülmesi, çalışma alanının işyeri dışında bulunması veya işçinin iş organizasyonu gereği belirli bir noktadan alınarak çalışma yerine taşınması gibi hallerde servisle geçen süreler çalışma süresinin bir parçası olarak kabul edilebilir.

3. Çalışma Süresinden Sayılan Hallerin Fazla Mesaiye Etkisi

3.1. Fazla Çalışma Hesabına Etkisi

4857 sayılı İş Kanunu’na göre fazla çalışma, haftalık 45 saati aşan çalışmalar olarak tanımlanmaktadır. İşçinin haftalık toplam çalışma süresi belirlenirken yalnızca fiilen yaptığı çalışmalar değil, İş Kanunu’nun 66. maddesi kapsamında çalışma süresinden sayılan haller de dikkate alınmaktadır.

Bu nedenle işçinin fiilen çalışmadığı ancak işverenin talimatı doğrultusunda iş için hazır bulunduğu veya işin yürütümüyle bağlantılı olarak geçirdiği süreler, haftalık çalışma süresinin hesabına dahil edilir. Bu sürelerin eklenmesi sonucunda haftalık çalışma süresinin 45 saati aşması halinde fazla çalışma söz konusu olacaktır.

Ayrıca yukarıda belirtilen sürelerin aksine, işçinin gün içinde kullandığı yemek ve çay molası gibi ara dinlenmeleri, İş Kanunu’nun 68. Maddesi uyarınca çalışma süresinden sayılmaz. Bu nedenle ara dinlenmesinde geçen süreler, haftalık 45 saatlik çalışma süresi ve fazla mesai hesabına dahil edilmez.

3.2. Ücret Hesaplamasına Etkisi

Çalışma süresinden sayılan haller, yalnızca çalışma süresinin tespiti bakımından değil, işçinin ücret haklarının belirlenmesi bakımından da önem taşımaktadır. Zira bu süreler çalışma süresi kapsamında kabul edildiğinden, işçi bu süreler için de ücret hakkına sahip olmaktadır.

Nitekim çalışma süresinden sayılan bu zaman dilimleri dikkate alındığında işçinin haftalık çalışma süresi 45 saati aşarsa, aşan süreler fazla çalışma olarak değerlendirilir ve fazla çalışma ücretinin %50 zamlı olarak ödenmesi gerekir.

Dolayısıyla işçinin fiilen çalışmadığı bazı sürelerin çalışma süresinden sayılması, hem fazla mesai hesabını hem de ödenecek ücretin miktarını doğrudan etkileyebilmektedir. Bu nedenle çalışma süresinden sayılan hallerin doğru şekilde belirlenmesi, işçi ve işveren arasındaki uyuşmazlıkların önlenmesi bakımından büyük önem taşımaktadır.

4. Çalışma Süresinden Sayılan Hallerde Ücret Ödenmesi

4.1. Ücret Hakkı

Çalışma süresinden sayılan bu zaman dilimleri, hukuken çalışılmış gibi kabul edildiğinden, işçi bu süreler bakımından da ücret talep etme hakkına sahiptir. Başka bir ifadeyle işçinin fiilen çalışmaması, söz konusu süreler için ücret ödenmeyeceği anlamına gelmez. İşçi, işverenin emir ve talimatı altında bulunduğu veya işin yürütümüyle bağlantılı olarak geçirdiği bu süreler bakımından ücret hakkını korumaktadır.

Ayrıca çalışma süresinden sayılan bu süreler, haftalık çalışma süresinin hesabında dikkate alındığından, toplam sürenin 45 saati aşması halinde fazla çalışma ücreti de gündeme gelebilmektedir.

4.2. İşçinin Hakları

Çalışma süresinden sayılan haller kapsamında geçen süreler bakımından işçinin ücret ve diğer işçilik hakları korunmaktadır. İşverenin, bu sürelerin fiilen çalışılmadığı gerekçesiyle ücret ödemekten kaçınması mümkün değildir.

Bu kapsamda işçi;

• Çalışma süresinden sayılan süreler için ücret talep edebilir,
• Bu sürelerin haftalık çalışma süresine eklenmesi sonucunda fazla mesai ücreti talep etme hakkına sahip olabilir,
• Bu sürelerin dikkate alınmaması halinde kıdem tazminatı başta olmak üzere işçilik alacaklarına ilişkin dava açabilir.

Dolayısıyla işçinin fiilen çalışmadığı bazı sürelerin çalışma süresinden sayılması, yalnızca çalışma süresinin tespiti bakımından değil, işçinin ücret ve diğer mali haklarının korunması bakımından da büyük önem taşımaktadır.